Mawlana Sheikh Mehmed Adil. Translations.

الحمدلله، شکرِ الله این سفر ما واقعاً بسیار زیبا و خوب سپری شد. ما در آنجا به زیارت شخصیت‌های واقعاً پربرکتی رفتیم. ما به دیدار ده تن از شخصیت‌های والامقام از جمع مشایخمان رفتیم. علاوه بر آنان، علمای اسلامی فراوان و شخصیت‌های متبرک بسیار دیگری در آنجا حضور دارند. این از حکمت الله است که از این منطقه انسان‌هایی برخاسته‌اند که بیشترین فایده را به تمام جهان رسانده‌اند. آنان هم علوم دنیوی و هم علوم معنوی و همچنین دین، شریعت و طریقت را به بهترین شکل به مردم آموختند. این سرزمین مدتی دوران تاریک کمونیسم را سپری کرد. آنان در آن زمان به اشتباه می‌پنداشتند که همه این‌ها را کاملاً نابود و ریشه‌کن ساخته‌اند. ماشاءالله، همان‌گونه که علف درو شده از دل خاک خشک دوباره جوانه می‌زند و سبز می‌شود، شکرِ الله دوباره علما و حفاظ پرورش می‌یابند و تمام علوم مانند گذشته تدریس می‌شود. دقیقاً در همین امر، یکی از حکمت‌های بزرگ الله آشکار می‌گردد. الله متعال خود بشارت می‌دهد که نور الهی‌اش هرگز خاموش نخواهد شد، بلکه تداوم خواهد یافت. هیچ‌کس در این جهان قادر نیست نور الله را خاموش سازد یا مانع تداوم آن شود. به همین دلیل است که سفر زیارتی ما به آنجا، ماشاءالله، این‌چنین زیبا سپری شد. احوال روحی و خصلت برادران ایمانی متبرک ما و اهالی آنجا واقعاً بی‌نظیر است. حتی اگر عبادات چندانی انجام ندهند و مردمانی کاملاً عادی باشند، احترامی عمیق برای دین، اهل تقوا و اهل طریقت قائل‌اند. البته شیطان هرگز بیکار نمی‌نشیند و همواره می‌خواهد فتنه‌انگیزی کند، اما ان‌شاءالله نفوذ او از این پس دیگر هیچ اثری نخواهد داشت. ان‌شاءالله از این پس حق الهی پایدار خواهد ماند، چرا که همه برکت، نیکی و فایده تنها در حق نهفته است. پیمودن راه الله یعنی گام برداشتن در زیباترینِ راه‌ها. این راه هم در سراسر مسیرش زیباست و هم در عاقبت مبارکش. شکرِ الله در هر سفر می‌بینیم که خدمت‌ها رو به افزایش است و مردم به دین روی می‌آورند و احکام الله را با اخلاص بیشتری به جا می‌آورند. ماشاءالله، مساجد تا واپسین جایگاه پر شده‌اند و از مؤمنان موج می‌زنند. در همه‌جا مساجد نوساز فراوانی بنا می‌شود. شکرِ الله، تمام این چیزهایی که با چشمان خود می‌بینیم، واقعاً دل‌انگیز و مایۀ سرور قلب است. تنها چیزی که در حقیقت قلب انسان را حقیقتاً شادمان می‌سازد، راه الله است. آنچه انسان را در معنای واقعی خرسند و سعادتمند می‌گرداند، نعمت بی‌بدیل ایمان و اسلام است که الله عطا می‌فرماید. هر کس آخرت را واگذارد، فقط به دنبال دنیا باشد و تنها به آن بها دهد، نه لذتی احساس می‌کند و نه آرامش جانی دارد، و در دلهره و تنگی مداوم به سر می‌برد. در حالی که الله، عزّ و جلّ، بزرگ‌ترین نعمت را به تو ارزانی داشته است: او به تو ایمان عطا کرد و راه درست را به تو نمود. استوار در این راه گام بردار، تا به سعادت جاودان نائل گردی. ان‌شاءالله، الله هیچ‌یک از ما را هرگز از این راه زیبا منحرف نگرداند. راه آن شخصیت‌های متبرک... حتی اگر از ظاهر امر در آنجا تنها مزار حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ تن از این بزرگان دیده شود، در حقیقت از این خاک تاریخ‌ساز، صدها هزار و حتی میلیون‌ها انسان پربرکت برخاسته‌اند. از آنجا که آنان طبیعتاً هر کاری را تنها و تنها برای خشنودی الله انجام می‌دادند، نه به دنبال نام و شهرت دنیوی بودند و نه مالی دیگر. دقیقاً به همین سبب، تمامی کوشش و پایان عمرشان سرشار از نیکی و برکت بود. امروز برکت الهی به راستی از این خاک فوران می‌کند و در همه سو و به هر کران گسترش می‌یابد. امید است الله این برکت شگفت‌انگیز را همواره پایدار بدارد. ان‌شاءالله همه زیارات و دعاهای ما در درگاه الله پذیرفته و مقبول افتد.

امروز ان‌شاءالله سفر به آسیای مرکزی آغاز می‌شود – به منطقه ترکستان و ترکمنستان. از این سرزمین انسان‌هایی برخاسته‌اند که راه ایمان را به آفریدگان الله نشان دادند. از آنجا که آنها از راه پیامبرمان (درود و سلام بر او باد) پیروی می‌کردند، این توفیق را یافتند که علم، حکمت، زیبایی، رحمت و هر نوع نیکی را برای جهان به ارمغان بیاورند. آنها چه در علوم ظاهری و چه در علوم باطنی و معنوی، خدمات بزرگی به اسلام و بشریت ارائه کردند. چه در علم حدیث و چه در شناخت و علم به قرآن... البته در رأس همه، طریقت و راه معنوی قرار دارد – که بدون آن، چنین دستاوردهای بزرگی هرگز پدید نمی‌آمد. زیرا طریقت چیزی جز راه زنده پیامبرمان (درود و سلام بر او باد) نیست. آنها از آنجا نور هدایت خود را به سراسر جهان رساندند. مدت‌ها پیش از شمشیر، انسان‌هایی با روحی زلال و با بصیرت را پیش فرستادند تا راه را به مردم نشان دهند و آنان را به سوی نیکی رهنمون شوند. حکمت الله در همین نهفته است؛ دقیقاً در همان مکان. پیامبر ما (درود و سلام بر او باد) پیش‌تر فرموده‌اند: «اُترُکُوا التُّرکَ ما تَرَکوکُم.» «تا زمانی که ترک‌ها با شما کاری ندارند، با آنان نجنگید و به آنها کاری نداشته باشید»، یعنی: بگذارید به حال خود باشند. واژه «تُرک» در زبان عربی با «ترک کردن و واگذاشتن» هم‌ریشه است. بدین ترتیب، آنها گام به گام در این مسیر و مسئولیت قرار گرفتند... و سپس بیش از هزار سال از اسلام پاسداری کردند و راه را به انسان‌های بی‌شماری نشان دادند. شکر و سپاس الله را که پیش از این نیز توفیق حضور در آنجا نصیبمان شده بود. دو بار این توفیق را داشتیم که همراه با استادمان، پدرمان، به آنجا سفر کنیم. بار سوم حدود پنج سال پیش بود. و اینک این چهارمین بار است که در این مکان‌های متبرک حضور می‌یابیم. در آنجا بسیاری از اولیاء الله و همچنین صحابه پیامبرمان آرمیده‌اند. البته هنوز نتوانسته‌ایم مزار همه اولیاء را زیارت کنیم. امیدواریم این بار توفیق زیارت آن بزرگوارانی که هنوز موفق به دیدارشان نشده‌ایم حاصل شود تا از فیض و برکات معنوی آنها بهره‌مند شویم. امید است که الله سفر ما را پربرکت گرداند. زیرا انسان‌های بسیار نیک‌سرشت و پاک‌دلی در آنجا زندگی می‌کنند. آنها از هم‌اکنون در انتظار ما هستند. آنها ما را از برنامه‌های پخش‌شده می‌شناسند و بسیاری بسیار مشتاقند که با ما دیدار حضوری داشته باشند. ما نیز از صمیم قلب می‌خواهیم این خواسته آنان را برآورده کنیم. ما صرفاً برای رضای الله می‌خواهیم با آنها همنشین شویم. پیامبر ما (درود و سلام بر او باد) در کلام پربرکت خویش فرمودند: «هنگامی که دو مؤمن با یکدیگر دیدار می‌کنند، به ازای هر گام گناهی بخشیده می‌شود، کار خیری ثبت می‌گردد و منزلت آنان یک درجه بالا می‌رود.» امید است که این سفر به این امر کمک کند و توان معنوی ما را بیشتر تقویت نماید. و باشد که برای آنان نیز مایه برکت و هدایت باشد. البته در آنجا افراد زیادی نیز هستند که آگاهی درستی ندارند یا دچار فریب شده‌اند. برخی مدعی می‌شوند: «تنها همین اسلام راستین است»، و طریقت را دشمن تلقی می‌کنند. برخی دیگر نیز اساساً ایمان را نوعی عقب‌ماندگی می‌دانند. نیت ما این است که پلی به سوی هدایت برای همه آنان بسازیم – ان‌شاءالله که هم برای آنها و هم برای ما سودمند واقع شود. امیدوارم الله ما را به سلامت ببرد و بازگرداند و عاقبت همه کارها را به خیر کند. ما این کار را صرفاً برای خشنودی و رضایت الله انجام می‌دهیم، نه برای پول یا متاع دنیا. ما می‌خواهیم دلی شاد کنیم و قلب‌های این مردم را لمس نماییم. امید که همه ما به رضایت الله نائل شویم، ان‌شاءالله.

پیامبر ما (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) می‌فرمایند: بدن انسان دارای ۳۶۰ مفصل است. از آنجا که الله متعال به ایشان وحی فرموده است، مسلماً پیامبر ما همه‌چیز را درباره انسان می‌داند؛ تا ریزترین جزئیات. ایشان چیزهایی را می‌داند که حتی پزشکان نیز از آن آگاه نیستند. پیامبر ما (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) بیان می‌فرمایند که روزانه برای تک‌تک این مفاصل صدقه‌ای لازم است. ایشان همچنین می‌فرمایند: «البته صدقه می‌تواند به صورت مالی پرداخت شود.» اما در ادامه می‌فرمایند: «به همین ترتیب، برطرف کردن موانعی چون سنگ، خار یا زباله از سر راه نیز صدقه است.» به هر حال، هر کسی این توانایی مالی را ندارد که هر روز ۳۶۰ بار پول صدقه بدهد. از همین رو، پیامبر ما (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) تأکید می‌فرمایند که تمام این کارهای نیک نیز صدقه به شمار می‌آیند. اما همه این‌ها را می‌توان تنها با خواندن دو رکعت نماز پیش از ظهر (ضحی) ادا کرد. این نماز را می‌توان حدود بیست دقیقه، نیم ساعت یا یک ساعت پس از طلوع آفتاب اقامه نمود. به دو رکعت اولی که اندکی پس از طلوع آفتاب خوانده می‌شود، نماز اشراق می‌گویند. نماز ضحی بین دو تا دوازده رکعت است. حتی دو رکعت از آن کافی است تا شکرانه لازم برای تک‌تک مفاصل بدن ادا شود. اگر روزت را با نماز شب یا نماز صبح آغاز کنی، در طول روز به آنچه مورد رضایت الله و سودمند برای خودت است بپردازی و روز را نیز با نماز به پایان برسانی، تمام عمرت را در راه الله سپری کرده‌ای. این کار برایت سودمند است و به بدنت تندرستی می‌بخشد – چرا که صدقه شفا می‌دهد – و در عین حال روحت را نیز تقویت می‌کند. این حقیقتاً امری شگفت‌انگیز است. بدین ترتیب، تو به بنده‌ای تبدیل می‌شوی که الله دوستش دارد. به کسی که پیامبر ما (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) نیز او را در قلب خود جای می‌دهد. محبت و پیوند تو با ایشان همواره عمیق‌تر و زنده‌تر می‌شود. زیرا زیستن بر اساس سنت ایشان به معنای هم‌رنگ شدن با او و هر چه شبیه‌تر شدن به اوست. اساس مسیر معنوی ما و سراسر اسلام دقیقاً بر همین اصل استوار است. پیروی از پیامبرمان، گام نهادن در جای پای ایشان و نزدیک شدن هر چه بیشتر به او، بزرگ‌ترین فضیلت و زیباترین سعادت برای هر مؤمنی است. بزرگداشت خالصانه ایشان نیز ارزشی به همان اندازه والاست. الله ما را از گزند کسانی که به ایشان احترام نمی‌گذارند در امان بدارد. زیرا از جانب آنان تباهی و شری بزرگ پدید می‌آید. آنان تو را از این پاداش ارزشمند و یک زندگی پربار محروم می‌سازند. اگر مانند آنان شوی، در پایان هیچ سخن و هیچ عملی سودی به حالت نخواهد داشت. الله همه ما را از آن محافظت فرماید. امید است الله به ما توفیق دهد تا ان‌شاءالله تا آخرین نفس بر سر پیمان در راه او پایدار بمانیم.

فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَن تَابَ مَعَكَ (11:112) پیامبر (صلی الله علیه و سلم) درباره این آیه فرمودند: «مرا پیر کرد، مرا به پیری رساند.» زیرا فرمان این است: بر راه راست پایدار بمانید – تو و همه کسانی که همراه تواند. نباید از آن منحرف شد؛ به همین دلیل، فرمانی بس بزرگ است. مردم باید به آن پایبند باشند. به‌ویژه مؤمنان؛ همه مسلمانان باید به این راه وفادار بمانند و نباید منحرف شوند. هیچ‌کس نباید با سهل‌انگاری بگوید: «ما اندکی منحرف می‌شویم و بعداً بازمی‌گردیم.» کسی که یک بار منحرف شود، بازگشت برایش دشوار خواهد بود. به همین دلیل، پایداری بسیار حیاتی است. مردم اغلب از کسانی الگو می‌گیرند که به آن‌ها اعتماد دارند. این افراد مانند راهنما عمل می‌کنند، اما سپس خودشان از راه منحرف می‌شوند. و مردم با این باور که «این راه درست است»، به دنبال آن‌ها می‌روند. بدین ترتیب، دیگران را نیز به گمراهی می‌کشانند و در گناه فرو می‌برند. و خود نیز بار گناه سنگینی را به دوش می‌کشند. از این رو استواری بر راه راست بسیار مهم است: هر مؤمنی که در راه راست بماند، از یاری و محبت الله برخوردار می‌شود. اما کسی که از راه منحرف شود، الله او را دوست ندارد. چرا که او نه تنها به خود، بلکه به دیگران نیز آسیب می‌زند. در راه راست پایدار بمان! فکر نکن: «من این‌طور انجامش می‌دهم، مردم بیشتر خوششان می‌آید و افراد بیشتری جذب می‌شوند. کمی منحرف می‌شوم و بعد ادامه می‌دهم.» اگر یک بار منحرف شوی، دیگر راه را گم کرده‌ای. «فَمَنْ شَذَّ شُذَّ فِي النَّارِ»؛ کسی که از راه منحرف شود، مسیرش به دوزخ ختم می‌شود. همان‌طور که در حدیث آمده است: «هر کس منحرف شود، راهش به آتش دوزخ می‌انجامد.» الله ما را از آن در امان دارد! نیازی نیست در این مورد به خود دروغ بگوییم. پیروی از نفس یا خواسته‌های مردم و رها کردن راه، عاقبتی ویرانگر دارد. چرا که راه پیامبر روشن و آشکار است. در واقع اصلاً سخت نیست – فقط برای نفس دشوار است. چون با نفس در تعارض است، برای تو نیز دشوار به نظر می‌رسد و مردم می‌گویند: «بسیار سخت است.» برای هر کاری توان دارند، اما پیمودن مداوم راه بندگی برایشان دشوار است. به همین دلیل، همان‌طور که پیامبر (صلی الله علیه و سلم) فرمودند، این وظیفه‌ای بس بزرگ است که باید آن را به جا آورد. نباید حتی یک گام از آن منحرف شد. استقامت به معنای پایمردی و استواری بر راه راست است: باید بااخلاص و درستکار باشی. هرگز از حقیقت منحرف نشو. این راه را استوار و بی‌تزلزل ادامه بده و پابرجا باش. بدون استقامت خواهی باخت – و هر آنچه را که تاکنون اندوخته‌ای نیز از دست خواهی داد. الله گام‌های ما را استوار بدارد تا ان‌شاءالله هرگز از راه راست منحرف نشویم. الله یار و یاور ما باشد.

الله اسلام را به عنوان هدیه‌ای به انسان‌ها ارزانی داشته است. این بزرگ‌ترینِ تمام نعمت‌هاست. زیبایی اسلام در این است که تک‌تک دقایق زندگی انسان را همراهی می‌کند. بدون آن، زندگی فاقد زیبایی واقعی است. چرا که نظم و ساختار استوار بسیار حیاتی و تعیین‌کننده است. مهم‌ترین چیز در صبحگاه، هنگام آغاز عبادت، پاکیزگی و طهارت است: لباس پاکیزه، طهارت کامل شرعی و در نهایت وضو. چرا که بدون وضو هیچ نمازی پذیرفته نیست. در رأس همه نماز صبح است: کسی که به تهجد نمی‌رسد، دست‌کم برای آن بیدار می‌شود – و کسی که بعد از آن بیدار می‌شود، بلافاصله روزش را با وضو آغاز می‌کند. و این وضو – چنان‌که پیامبر (درود بر او باد) فرمود: هر جایی که آب صورت، دست‌ها، سر و پاها را فرا گرفته باشد، در روز قیامت نوری درخشان خواهد بود. مؤمنان با برکت این وضو، در نهایت درخشش در میان تمام مردم نمایان خواهند شد. در مقابل، دیگران تاریک و بی‌نور خواهند ماند؛ اما چهرهٔ مؤمن خواهد درخشید – هر نقطه‌ای که آب با آن تماس یافته، به نور تبدیل خواهد شد. و در طول روز نیز همین‌گونه ادامه می‌یابد: اگر انسان روز را با طهارت و با نماز آغاز کند، این برکت تا نماز بعدی استمرار خواهد داشت. در تمام طول روز – بیست و چهار ساعت کامل – انسان این‌چنین در حضور الله به سر می‌برد. حتی یک لحظه نیز از آن جدا نیست. شکرِ الله که ما آن زمان، بیش از چهل سال پیش، خدمت سربازی‌مان را پشت سر گذاشتیم. در تمام طول بیست و چهار ساعت، به معنای واقعی کلمه، حتی یک دقیقه هم برای خودت وقت نداشتی. چه زمانی بخوابی، چه زمانی غذا بخوری، چه زمانی بروی و چه زمانی حاضر شوی – همه‌چیز دقیقاً برنامه‌ریزی و مشخص شده بود. ما آن زمان البته خدمت کوتاه‌مدتِ یک‌ماهه را گذراندیم، اما در این مدت، تحت فرمان آن‌ها حتی یک دقیقه آزادی شخصی وجود نداشت. اصل و قاعده در اسلام نیز دقیقاً همین‌گونه است. خدمت سربازی تمثیل مناسبی است که این حقیقت را روشن می‌سازد: زندگی بیهوده و بی‌هدف نیست. چیزی به نام تلف کردن وقت اصلاً وجود ندارد. هر دقیقه ارزشمند است. از همین رو از صبح آغاز می‌شود: چه انسان برای تهجد بیدار شود و چه هنگام اذان – و چنانچه از دست رفت، به محض بیداری شروع می‌کند و تا زمان خواب به وظایفش پایبند می‌ماند. در شب نیز دقیقاً همین کار انجام می‌شود: پیش از خواب نماز می‌خواند و وضو می‌گیرد. شخص با طهارت (وضو) می‌خوابد، یا دو رکعت نماز می‌خواند و این‌گونه می‌خوابد، و بدین ترتیب قیام‌اللیل (شب‌زنده‌داری) را به‌جا می‌آورد. به این ترتیب، تمام بیست و چهار ساعت را در بندگی و طاعتِ الله سپری کرده است. آن‌گاه است که زندگی واقعاً سرشار و پرمعنا می‌شود. گاهی اطرافیان از ما می‌پرسند: «این همه برای چیست؟ هدف از زندگی چیست؟» – هدف از زندگی دقیقاً همین است! تو سرانجام بر اساس میل و هوس خودت به این دنیا نیامده‌ای. الله تو را در این جهان قرار داده و وظیفه‌ات را دقیقاً برایت مشخص کرده است. این همان کاری است که باید انجام دهی. بیش از این از تو خواسته نشده است. الله روزی‌ات را می‌رساند و گام‌هایت را در هر کاری که می‌کنی هدایت می‌نماید. تنها تا سرحد توانت بهترین کار را انجام بده و تا پایان زندگی بر اساس احکام الله زیست کن. چنانچه در چنین حالی از این دنیا رخت بربندی، این بزرگ‌ترین رستگاری و پیروزی است – زندگی‌ات بیهوده نبوده است. در غیر این صورت، همان عبارت رایجی که این روزها زیاد شنیده می‌شود صدق خواهد کرد: «او زندگی‌اش را باخت.» بسیاری از مردم در واقعیت زندگی‌شان را می‌بازند. آن‌ها اجازه می‌دهند که عمرشان کاملاً بی‌حاصل سپری شود. پس بیایید وقتمان را تلف نکنیم، بلکه ان‌شاءالله از زندگی‌مان به شکلی ارزشمند بهره ببریم. امید است الله همهٔ ما را در این راه یاری فرماید. و امید است کسانی را هم که هنوز آگاه نیستند هدایت نماید، تا آنان نیز ارزش واقعی زندگی‌شان را دریابند، ان‌شاءالله.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ جُهْدُ الْمُقِلِّ، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «بهترین صدقه آن است که کسی با وجود تنگدستی و با ازخودگذشتگی بپردازد.» منظور این است: نیازمندی چیزی را صدقه دهد که خودش به سختی می‌تواند از آن بگذرد. و می‌افزاید: «از کسانی آغاز کن که نان‌خورِ تو هستند و مخارجشان بر عهده توست.» حتی کسی که اندکی دارد و قصد صدقه دادن دارد، ابتدا خانواده‌اش را در نظر می‌گیرد. زیرا آنچه برای آن‌ها خرج می‌کند، خود صدقه به شمار می‌آید. او می‌فرماید که دقیقاً همین، باارزش‌ترین صدقه است. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «بهترین صدقه از مازاد دارایی است؛ یعنی از آنچه خود به آن نیاز نداری.» «دستِ بخشنده بهتر از دستِ گیرنده است.» و می‌فرماید: «بخشیدن را ابتدا از وابستگانت آغاز کن که نفقه و هزینه‌شان بر عهده توست.» بنابراین صدقه باید از مازاد نیازهای اساسی زندگی پرداخت شود. ابتدا نیازهای اساسی خودت را تأمین می‌کنی و آنچه پس از آن اضافه آمد، صدقه می‌دهی. پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) تأکید می‌فرماید: «دست بخشنده بهتر از دست گیرنده است.» قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ الصَّدَقَةُ عَلَى ذِي الرَّحِمِ الْكَاشِحِ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «بهترین صدقه، بخشش به خویشاوندی است که با تو کینه و بدخواهی دارد.» الله حال ما را نیکو فرماید؛ متأسفانه امروزه افراد زیادی هستند که به جای یاری رساندن به بستگانشان، به آن‌ها آسیب می‌زنند. با این وجود، چشم‌پوشی از این کینه و یاری رساندن به چنین خویشاوندی پاداشی بسیار بزرگ دارد. انسان از غرور خود می‌گذرد و صرفاً به این دلیل که او محتاج است، به او کمک می‌کند. دقیقاً همین کار، در پیشگاه الله از باارزش‌ترین و خالصانه‌ترین اعمال است. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا تَصَدَّقْتَ بِهِ عَلَى مَمْلُوكٍ عِنْدَ مَالِكِ سُوءٍ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «بهترین صدقه، بخشش به برده یا خدمتکاری است که زیر دست اربابی بدکردار و ستمگر گرفتار است.» امروزه اگرچه برده‌داری منسوخ شده، اما کارگران وابسته در شرایط بسیار دشوار و متزلزل وجود دارند. یاری کردن این افراد، که برای کارفرمایان متنفذ زحمت می‌کشند و نگران دریافت مزد عادلانه‌شان هستند، بسیار پرثواب است. چرا که اغلب چنین کارفرمایانی دارایی خود را بیهوده تلف می‌کنند، اما کارکنان ساده خود را از حقوق اولیه محروم می‌سازند. هر کس دست چنین افرادی را بگیرد، به یکی از بهترین شیوه‌های نیکوکاری عمل کرده است. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ سِرٌّ إِلَى فَقِيرٍ، وَجُهْدٌ مِنْ مُقِلِّ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «بهترین صدقه آن است که پنهانی داده شود، یا توسط کسی که با وجود تنگدستی از جان مایه می‌گذارد.» این یعنی کسی که مخفیانه انفاق می‌کند، آبروی فرد نیازمند را حفظ کرده و او را شرمنده نمی‌سازد. همچنین کمکِ کسانی که خود به سختی روزگار می‌گذرانند، از والاترین کارهاست. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرْبَعٌ لَا يُقْبَلْنَ فِي أَرْبَعٍ: نَفَقَةٌ مِنْ خِيَانَةٍ، أَوْ سَرِقَةٍ، أَوْ غُلُولٍ، أَوْ مَالِ يَتِيمٍ؛ فِي حَجٍّ، وَلَا عُمْرَةٍ، وَلَا جِهَادٍ، وَلَا صَدَقَةٍ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «چهار نوع مال نامشروع، در چهار کار نیک پذیرفته نمی‌شود.» عبادات یا کارهای نیکی که با مال حاصل از این چهار منبع حرام تأمین شوند، بی‌ارزش‌اند: نخست: مالی که از خیانت در امانت به دست آمده باشد؛ یعنی با سوءاستفاده از اعتماد دیگران، مالی به ناحق کسب شده باشد. دوم: مالی که از راه سرقت به دست آمده باشد؛ یعنی خودِ مال دزدی. سوم: مالی که از دستبرد به اموال عمومی به دست آمده باشد؛ که امروزه معادل اموال دولتی یا بیت‌المال است که فرد پنهانی به جیب زده باشد. چهارم: مالی که از ارث یا دارایی یتیمان به دست آمده باشد؛ یعنی غصب حقوق آنان. هیچ عمل نیکی که با چنین مالی تأمین شود، پذیرفته نمی‌شود. پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) مهم‌ترین آن‌ها را برمی‌شمارد: حج: کسی که دزدی کرده، مال یتیم را خورده و ستم ورزیده، اصلاً نیازی نیست با این پول راهی حج شود؛ پذیرفته نخواهد شد. عمره: برای سفر عمره نیز همین حکم برقرار است. جهاد: در گذشته برای آن سلاح و تجهیزات می‌خریدند؛ اما با مال نامشروع نمی‌توان خدمتی در راه الله انجام داد. صدقه دادن: با مال دزدی نمی‌توان صدقه داد. پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) تصریح می‌فرماید که هیچ‌کدام از این‌ها اعتباری ندارد. پس اگر چنین مالی را صدقه دادید، هرگز امیدی به پاداش الهی نداشته باشید. تنها وظیفه شما این است که آن را به صاحبان حق بازگردانید تا خود را از بند گناه برهانید. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «عَجِبْتُ لِمَنْ يَشْتَرِي الْمَمَالِيكَ بِمَالِهِ ثُمَّ يُعْتِقُهُمْ، كَيْفَ لَا يَشْتَرِي الْأَحْرَارَ بِمَعْرُوفِهِ فَهُوَ أَعْظَمُ ثَوَابًا؟!» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «در شگفتم از کسانی که با اموال خود بردگان را می‌خرند تا آزادشان کنند.» در آن روزگار برده‌داری رواج داشت و برخی بردگان را می‌خریدند و آزاد می‌کردند. اما پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «از آنان تعجب می‌کنم.» «چرا به جای این کار، دل‌های انسان‌های آزاد را با احسان و نیکی به سوی خود جذب نمی‌کنند، در حالی که پاداش آن به مراتب بیشتر است؟!» آزاد کردن برده پسندیده بود، اما وقتی به انسان‌های آزاد نیکی می‌کنی، آنان را از صمیم قلب و با قدردانی واقعی با خود همراه می‌سازی. آنان در ازای این نیکی، محبت و وفاداری عمیقی به تو هدیه می‌دهند. این پندی برای آینده است: برده‌داری دیگر نیست، اما نیازمندان هستند. به آن‌ها با نیکی کمک کنید؛ قدردانی و مهر خالصانه آن‌ها نصیب شما خواهد شد. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كُلُّ نَفَقَةٍ يُنْفِقُهَا الْمُسْلِمُ يُؤْجَرُ فِيهَا: عَلَى نَفْسِهِ، وَعَلَى عِيَالِهِ، وَعَلَى صَدِيقِهِ، وَعَلَى بَهِيمَتِهِ؛ إِلَّا فِي بِنَاءٍ، إِلَّا فِي بِنَاءِ مَسْجِدٍ يَبْتَغِي بِهِ وَجْهَ اللَّهِ» پیامبر (درود و سلام الله بر او باد) می‌فرماید: «مسلمان برای هر مالی که خرج کند پاداش می‌گیرد: برای خودش، خانواده‌اش، دوستانش و حتی حیوانش.» برای تمام این‌ها، پاداشی از جانب الله نصیب او می‌شود. «به جز پولی که برای ساختن خانهٔ خود هزینه می‌کند؛ که برای آن پاداشی نیست.» زیرا خانهٔ شخصی برای استفاده و سکونت خود فرد است و صدقه شمرده نمی‌شود. «مگر اینکه در ساخت مسجدی هزینه کند و مخلصانه در پی رضایت الله باشد.» بنابراین، کسی که خانه‌ای برای تجمل شخصی می‌سازد، پاداشی به دست نمی‌آورد؛ اما هر کس به ساخت خانهٔ الله یاری رساند، پاداشی بس بزرگ دریافت خواهد کرد.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در حدیث شریفی می‌فرمایند: «أدبنی ربی فأحسن تأدیبی.» «الله مرا به نیکوترین ادب پرورش داد و بهترین رفتار و منش را به من آموخت.» کامل‌ترین ادب و اخلاق در پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم وجود دارد. گاهی از ما خطا سر می‌زند، اما پیامبران هرگز مرتکب خطا نمی‌شوند. ویژگی‌ها و صفات آنان کامل‌ترین صفات است. در میان همه انسان‌ها، صفات پیامبران والاترین است. در وجود آنان هیچ‌گونه نقص یا کاستی نمی‌تواند راه داشته باشد. اما برخی اتفاقات رخ می‌دهد تا مردم از آن درس عبرت بگیرند، تا به آنان آموزش داده شود. مانند آنچه برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در سوره‌ای که تلاوت می‌کنیم رخ داد: عبس و تولی... ایشان به این مضمون فرمودند: «الله، عزّوجلّ، مرا به‌خاطر عملی از من متذکر ساخت.» زیرا هنگامی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم پیام را تبلیغ می‌کردند، به کافری روی آوردند و او چهره درهم کشید و روی برگرداند. می‌فرماید: «تو به او روی می‌آوری، در حالی که مردی نابینا نزد تو می‌آید که خواهان یادگیری است.» و او عبدالله بن ام‌مکتوم بود؛ او دومین مؤذن بود، همانند بلال حبشی که یکی از مؤذنان برجسته پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بود... او نزد تو می‌آید، و او را متوجه می‌سازد که: «چنین رفتار مکن» – این رخ داد تا به امت آموزش داده شود. باید برای هر انسانی احترام و ارزش قائل شد. نباید از کسی که طالب آن است روی گرداند. به کسی که آن را نمی‌خواهد، پیام را می‌رسانی؛ اگر آمد، آمده است، و اگر نیامد، تصمیم خودش است. این بدان معناست که برایش مقدر نبوده است. به همین دلیل، همان‌طور که گفته شد، همه پیامبران دارای والاترین صفات هستند. نیکی نزد آنان است، زیبایی نزد آنان است، قدرت و سخاوت؛ همه صفات والا در پیامبران یافت می‌شود. اما متأسفانه امروزه برخی از مردم، برای بیگانه کردن مردم با پیامبران یا زدودن هیبت و شکوه آنان از دل‌ها می‌گویند: «آن‌ها هم فقط انسان‌هایی مثل ما بودند.» هرگز چنین نیست. البته که آنان انسان بودند، اما اگر انسان‌هایی مثل من و شما بودند، تا به امروز نه نامی از آنان باقی می‌ماند و نه یادی. صفات آنان بسیار باشکوه و عظیم است. چندی پیش کودکی، نوه‌مان، امتحانی داشت و درباره ویژگی‌های حضرت موسی علیه‌السلام پرسیده بودند. در میان این صفات پرسیده بودند: «آیا این درست است؟»، و صفتی را در میان آن‌ها گنجانده بودند: رحمت (مهربانی). وقتی آن کودک گزینه «رحمت» را علامت زد، آن را نادرست اعلام کردند. کودک را به اشتباه انداختند و گفتند: «این یک اشتباه است.» باورنکردنی است، چنین چیزی اصلاً نباید درست باشد! موسی علیه‌السلام نیز از اولوا العزم (پیامبران دارای والاترین عزم و اراده) است. ۳۱۳ رسول وجود دارند که حامل رسالتی الهی بودند. هفت تن از آنان در زمره بزرگ‌ترین‌ها، یعنی به اصطلاح اولوا العزم هستند. نفی این صفت از ایشان کاملاً غیرقابل قبول و نارواست. این به معنای ریختن سم در ذهن کودکان است؛ مردم را از کودکی طوری بار می‌آورند که احترامی قائل نباشند. می‌گویند: «موسی علیه‌السلام متعلق به یهودیان است.» آیا او یهودی است؟ خیر! همه آنان پیامبران ما هستند. از آدم علیه‌السلام تا به امروز، بی‌استثنا همه پیامبران، پیامبران اسلام هستند، آنان پیامبران ما هستند. میان هیچ‌یک از آنان تفاوتی گذاشته نمی‌شود. اما قصد و خواسته واقعی‌شان این است که در پایان ادعا کنند: «پیامبران دارای نقص هستند.» این هدف واقعی آن‌هاست. این کار شیطان است. شیاطینی از جنس انسان و پیروان شیطان وجود دارند؛ آنان حتی از خود شیطان هم بدترند. شیطان بودنش معلوم است؛ اما این دیگری می‌گوید: «من مسلمانم، من عالم هستم، فلان و بهمانم، استادی بزرگ هستم و چندین دانشگاه را به پایان رسانده‌ام»، و دست به چنین کاری می‌زند. پس از آن، او دیگر کمترین ارزشی ندارد. چیزهایی وجود دارد که در آن‌ها هرگز نباید هیچ‌گونه سازش و مصالحه‌ای کرد. هیچ‌یک از پیامبران دارای کمترین نقصی نیست. اگر اهل سازش و کوتاهی باشی، مانند مسیحیان امروزی خواهی شد که دین حقیقی را تحریف کردند. اعتقاد اصلی آنان امروز این است: «آدم علیه‌السلام گناه کرد و ما تاوانش را پس می‌دهیم؛ اگر او این کار را نکرده بود، در آسایش زندگی می‌کردیم.» آنان از هرگونه خرد و عقلانیت بی‌بهره‌اند. و با این حال می‌خواهند به مردم نصیحت کنند، گویی که دانا و فرزانه‌اند. عقلشان ارزانی خودشان باشد. امید که توبه کنند و به راه راست بازگردند. این شخصیت‌های مبارک، انسان‌هایی هستند که دانه‌دانه از میان میلیاردها نفر برگزیده و مبعوث شده‌اند. الله آنان را فرستاد و به بهترین صفات آراست. الله فرزندان و نوادگان ما را حفظ فرماید. ان‌شاءالله که هیچ تفرقه‌ای در دل‌هایشان افکنده نشود و هیچ‌کس با ایمانشان بازی نکند. ان‌شاءالله الله ایمان ما را تقویت فرماید.

أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (10:62) الله متعال و اولیای او... ولیّ الله کسی است که مطیع الله باشد. کسی که الله او را دوست دارد. هر کسی می‌تواند از اولیای الله شود. این امری دست‌نیافتنی نیست. هر کس که بخواهد، از الله اطاعت کند و از فرمان‌هایش پیروی نماید، بنده‌ای محبوب نزد اوست؛ این دقیقاً به معنای ولیّ الله است. از این رو برخی به اشتباه گمان می‌کنند که امروزه دیگر اولیای الله وجود ندارند. اما چرا، وجود دارند: با یاری او، هر کسی که از او پیروی کند می‌تواند جزو این بندگان محبوب باشد. چنین افرادی به هیچ‌کس گزندی نمی‌رسانند. آن‌ها دل هیچ‌کس را نمی‌شکنند. آن‌ها مسیر خود را در صلح و آرامش با الله می‌پیمایند. اما دشمنانشان—نفس، شیطان، هوا و هوس و فریبندگی‌های دنیا—بسیارند. تا زمانی که در این راه گام برمی‌دارند، آرامش درونی می‌یابند. تنها کسی که ناآرام است شیطان است؛ وجود چنین انسان‌هایی او را آزار می‌دهد. او تمام توان خود را به کار می‌گیرد تا آنان را منحرف سازد. او دشمنان را علیه آنان تحریک می‌کند. اما از آنجا که می‌دانند الله در کنارشان است، از هیچ‌چیز نمی‌هراسند. الله دست لطف و حمایتش را بر سر آنان نگه می‌دارد. انسان باید این‌گونه باشد. بسیار پرسیده می‌شود: «چگونه می‌توان ولیّ الله شد؟»—دقیقاً به همین شکل. او وارد هیچ نزاعی نمی‌شود. او به حملات پاسخی نمی‌دهد. الله یار و یاور اوست. پیامبر (درود و سلام بر او باد) روایت می‌کند: الله قادر متعال می‌فرماید: «هر کس به او گزندی برساند یا از او بد بگوید، من با او اعلان جنگ کرده‌ام». به همین دلیل، اولیای الله اصلاً نیازی ندارند که به توجیه خود یا مشاجره بپردازند. مهم نیست دیگران چه نقشه‌ای علیه آنان بکشند؛ حامی و نگهدارندهٔ آنان الله است. هر کس به آنان حمله کند یا در برابرشان بایستد، همواره بازنده خواهد بود. سرانجام هیچ‌کس نمی‌تواند در برابر الله پیروز شود. این‌ها سخنان پربرکت پیامبر ماست. از این رو، متأسفانه همواره کسانی هستند که نسنجیده یاوه‌سرایی می‌کنند. الله آنان را هدایت فرماید تا از مجازات او دچار خسران نشوند. زیرا در واقع، آنان با الله اعلان جنگ کرده‌اند. آنان هرگز نمی‌توانند در این پیکار پیروز شوند؛ همواره شکست خواهند خورد. ما باید در این باره بسیار هوشیار و مراقب باشیم. چرا که در دورانی آکنده از فتنه و تفرقه زندگی می‌کنیم. وسوسه‌ها بسیار بزرگ هستند. حتی تلاش می‌شود افراد نیکوکارِ میان ما را از راه راست منحرف سازند. اغلب، مردم کاملاً بی‌دلیل به سوءظن گرفتار می‌شوند. بی‌محابا گمانه‌زنی می‌کنند و بدگویی می‌نمایند؛ و با هر کلام، باری از گناه را به دوش می‌کشند. با این کار، آنان در برابر الله می‌ایستند. الله ما را از این امر در امان بدارد. انسان در اینجا واقعاً باید هوشیار باشد. ما باید به انسان‌های مخلص و راستین تمسک جوییم. به انسان‌هایی که به الله نزدیک‌اند و الله آنان را دوست دارد، ان‌شاءالله. امید است او همه ما را در زمرهٔ آنان قرار دهد. الله ما را محفوظ بدارد. تا در فتنه‌ها و تفرقه‌ها گمراه نشویم، ان‌شاءالله.

پیامبر ما ـ درود و سلام بر او باد ـ می‌فرماید: «در آخرالزمان، علم کاهش می‌یابد اما بر شمار علما افزوده می‌شود.» این چه معنایی دارد؟ اینکه افراد بسیاری خواهند بود که خود را بیش از حد دست‌بالا می‌گیرند. آنان دانشی نادرست و آموزه‌هایی غلط را ترویج می‌کنند که مردم را از راه راست منحرف می‌سازد. این به‌اصطلاح علما ـ علمای فاسد ـ بار گناه سنگینی را بر دوش می‌کشند. و تعداد آن‌ها بسیار است. آن‌ها صرفاً بر اساس میل و سلیقهٔ خود فتوا می‌دهند. مطابق با تمایلات شخصی یا منافع خود سخن می‌گویند. آخرالزمان دقیقاً همین‌گونه است؛ دورانی که امروز در آن زندگی می‌کنیم دقیقاً به همین شکل است. هر کس هر چه به ذهنش می‌رسد بر زبان می‌آورد. و خود نیز باورش دارد: «حق با من است! ببینید، مردم از من راهنمایی می‌خواهند و می‌پرسند چه کار کنند.» در حالی که بار مسئولیتی بس سنگین را بر دوش خود می‌گذارد. زیرا اگر کسی به آن عمل کند، گناهش بر گردن او خواهد بود. به همین دلیل حتی بزرگ‌ترین علما نیز بدون تردید می‌گفتند: «نمی‌دانم.» اگر چیزی را نمی‌دانستند: «نمی‌دانم.» امام مالک، بنیان‌گذار مذهب مالکی ـ روزی شخصی از او سؤالاتی پرسید. «در این باره چه می‌دانی؟» او پاسخ داد: «نمی‌دانم.» روایت است که از حدود پنجاه پرسش، به سی و پنج مورد با «نمی‌دانم» پاسخ داد. مردم با شگفتی پرسیدند: «چطور ممکن است ندانی؟» او گفت: «نمی‌خواهم این بار سنگین را بر دوش بکشم. وقتی چیزی را نمی‌دانم، می‌گویم: نمی‌دانم.» اعتراف به اینکه «نمی‌دانم»، فضیلتی بزرگ و مزیتی والاست. زیرا اگر انسان فقط برای اینکه نادان به نظر نرسد از نفس خود پیروی کند و با وجود این پاسخ دهد ـ بار گناه سنگینی را به دوش خواهد کشید. اگر چیزی را نمی‌دانی، باید بپرسی و به‌دقت تحقیق کنی. چرا که افراد زیادی هستند که نسنجیده حکم صادر می‌کنند و برای هر چیزی فتوایی می‌تراشند. بار این مسئولیت بسیار سنگین است. به‌سختی می‌توان تصورش را کرد ـ می‌توانیم تا شب برایتان بگوییم: آن‌قدر سخنان پوچ، احکام بی‌اساس و پاسخ‌های نادرست وجود دارد. بنابراین هشیار باش: این بار سنگین را بر دوش نگیر! این بار گناه چقدر سنگین است؟ اگر ۱۰۰ کیلوگرم بر تو بگذارند، خرد می‌شوی؛ با ۵۰۰ کیلوگرم کاملاً له خواهی شد. اما این بار معنوی چندین برابر سنگین‌تر است. تو نمی‌توانی آن را ببینی، اما سنگینی‌اش کمرشکن است ـ نگذار پشیمانی‌ات به آخرت بیفتد! اگر کسی از تو پرسید، او را به دیگری ارجاع بده: «پیش مفتی برو، از یک روحانی بپرس، از یک عالم بپرس.» در اموری که نمی‌دانی، هرگز این بار گناه را بر دوش مگیر. چه مسائل مربوط به ارث، چه امور خانوادگی و چه مسائل مالی: در اموری که از آن سر درنمی‌آوری دخالت نکن. فقط بگو: «نمی‌دانم.» یک «نمی‌دانمِ» ساده تو را از این بار سنگین می‌رهاند. تنها زمانی پاسخ بده که واقعاً به آن اطمینان داری و می‌توانی نفعی به مردم برسانی. اما اگر فقط پای نفس در میان باشد... در گذشته تمسخر می‌کردند که: «این چه جور مردی است؟» ـ حتی به امام مالک بزرگ گفتند: «چگونه ممکن است ندانی؟ در حالی که تو را عالمی به این بزرگی می‌دانند!» اما او پاسخ داد: «من نمی‌خواهم این بار سنگین را بر دوش بکشم.» امروزه اما افرادی کاملاً نادان در نقاب به‌اصطلاح «عالم» ظاهر می‌شوند، می‌خواهند راه را به مردم نشان دهند و در این راه خود و دیگران را به گمراهی می‌کشانند. امید است که الله ما را از این امر در امان بدارد. امید است که الله همهٔ ما را از شر چنین افرادی که تنها از هوای نفس خود پیروی می‌کنند، محفوظ بدارد.

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا (2:286) الله بر هیچ‌کس باری بیش از توانش تحمیل نمی‌کند. الله عزوجل تنها چیزی را از ما می‌خواهد که در توان ماست. و این‌ها نماز، روزه، زکات و حج هستند؛ عباداتی که انسان می‌تواند بدون مشقت به جا آورد. او آن‌ها را بر ما واجب کرده است و هر کس باید این فرایض را خودش ادا کند. هیچ‌کس دیگری نمی‌تواند این کار را برای فرد انجام دهد، مگر این‌که بیمار باشد. اما حتی برای بیماران نیز تسهیلاتی در نظر گرفته شده تا بتوانند به شیوه خود آن را به جا آورند. انسان خودش آن را انجام می‌دهد. بیماری یا عذرهای موجه استثنا هستند، اما در حالت عادی، این کار اصلاً برای انسان دشوار نیست. چرا که او در زندگی روزمره کارهای بسیار سخت‌تری را به انجام می‌رساند. در آن کارها هیچ سختی برایش وجود ندارد؛ اما وقتی پای نماز به میان می‌آید، تنبلی غلبه می‌کند و نماز نمی‌خواند. و نکته دیگر: وقتی قولی می‌دهی، متعهد به کاری می‌شوی یا مسئولیتی را می‌پذیری، هرگز چیزی را که نمی‌توانی به آن عمل کنی، وعده نده. موضوع دقیقاً همین است. هیچ‌کس تو را وادار به قول دادن نمی‌کند. به جای اینکه شتاب‌زده بگویی «من انجامش می‌دهم»، باید درنگ کنی: «بگذار اول فکر کنم؛ آیا واقعاً از عهده‌اش برمی‌آیم؟ شدنی است یا در نهایت زیر قولم می‌زنم؟» بنابراین تصمیم‌های عجولانه نگیر. در طرف مقابل امید واهی ایجاد نکن. در نهایت خودت را در جایگاه یک منافق قرار نده. زیرا بارزترین ویژگی یک منافق این است که پیمان‌شکنی می‌کند. متأسفانه بسیاری از افراد ما نسنجیده سخن می‌گویند، جوگیر می‌شوند، وعده‌های دست‌نیافتنی می‌دهند و در نهایت نمی‌توانند به آن وفا کنند. در این حالت، بار گناه سنگینی بر دوش انسان قرار می‌گیرد. خود الله عزوجل می‌فرماید که هیچ باری فراتر از توان بر کسی تحمیل نمی‌کند. پس تو هم تعهداتی فراتر از توانت بر دوش خود مگذار. تو موظف به چنین کاری نیستی. تکالیف اصلی تو همان نمازهای پنج‌گانه، روزه، زکات و حج است. نمازهای پنج‌گانه روزانه و روزه بر همگان واجب است؛ دو مورد دیگر تنها برای کسانی است که استطاعت مالی آن را دارند. تنها همین‌ها الزام‌آور هستند. فراتر از این، در برابر هیچ‌کس وظیفه‌ای بر عهده نداری. هیچ‌کس تو را مجبور نمی‌کند که لاف بزنی، وعده بدهی و سپس عهدشکنی کنی. چرا که به نظر می‌رسد امروزه نود و نه درصد از مردم دیگر پایبند به کلام خود نیستند. ما همیشه توصیه می‌کنیم: وقتی به توافقی می‌رسید، آن را مکتوب کنید. اما حتی مکتوب کردن هم دیگر اغلب فایده‌ای ندارد. چون خیلی‌ها عادت کرده‌اند ادعاهای بزرگ کنند: نسنجیده چیزی می‌بافند و با خود می‌گویند: «اگر شد که عالی است؛ اگر نشد، چه اهمیتی دارد؟» چنین کاری اصلاً درست نیست. مگذار به یک منافق تبدیل شوی – پناه بر الله! تنها درباره اموری که واقعاً از عهده‌اش برمی‌آیی بگو: «برادرم، انجام این کار با من.» البته گاهی اوقات انسان از سوی طرف مقابل به شدت تحت فشار قرار می‌گیرد. در این باره آمده است: «ما أخذ بالحیاء فهو حرام». آنچه از روی شرم و رودربایستی از کسی گرفته شود، نامشروع و حرام است. این کار گناه است؛ نباید چنین کاری کرد. فرد را آن‌قدر در تنگنا قرار می‌دهند تا از روی شرم تسلیم شود و رضایت دهد. سپس اگر نتواند به آن عمل کند، مقصر شناخته می‌شود و عهد خود را شکسته است. اما گناه واقعی در این حالت، بر گردن کسی است که او را با رودربایستی به این کار وادار ساخته است. ورق برمی‌گردد. الله به ما عقل و توانایی تعقل و پیش‌اندیشی عطا کرده است. عجله و شتاب‌زدگی از جانب شیطان است. شتاب تنها و فقط در کارهای نیک رواست. در سایر امور باید درنگ کرد، اندیشید، همه‌چیز را به درستی سنجید و سپس با تدبیر تصمیم گرفت. ان‌شاءالله الله ما را استوار بدارد تا از زمره کسانی باشیم که به عهد خود وفا می‌کنند. ان‌شاءالله او ما را از اینکه جزو منافقان باشیم محفوظ بدارد.